Miras Hukukunda Saklı Pay ve Saklı Pay Mirasçılarının Hakları

Bir kişinin vefatından sonra geride bıraktığı malvarlığının nasıl paylaştırılacağı, hem hukuki hem de duygusal açıdan aile içinde en çok soru işareti yaratan konulardan biridir. Çoğu zaman "Kişi kendi malı üzerinde dilediği gibi vasiyet yapamaz mı?" ya da "Babam/annem tüm mirasını bir kardeşime veya üçüncü bir kişiye bırakabilir mi?" sorularıyla karşılaşırız.

Bu husus hukuk sistemimizde mirasbırakan ile en yakın aile fertleri arasındaki bağı korumak ve olası haksızlıkların önüne geçmek için dengeli bir biçimde düzenlenmiş ve her ne kadar malvarlığı üzerinde tasarruf esas olsa da bu özgürlük sınırlandırılmıştır. Bu sınıra saklı pay adı verilir.

Saklı pay; mirasbırakanın vasiyetname hazırlayarak, miras sözleşmesi yaparak ya da sağlığında karşılıksız devirlerde bulunarak ellerinden alamayacağı, kanunun belirli mirasçılara tanıdığı dokunulmaz taban haktır. Bir başka deyişle; bir kimse sağlığında veya vefatı sonrası için dilediği tasarrufta bulunabilir, ancak bu tasarruflar kanunun güvenceye aldığı saklı pay sınırına çarptığında hukuk devreye girer. Mirasbırakanın serbestçe dilediğine bırakabileceği kısım, sadece saklı payların dışında kalan "tasarruf edilebilir” kısımdır.

Elbette saklı pay hakkı, her mirasçının sahip olduğu bir hak değildir. Uygulamada ve toplumda en çok yanılgıya düşülen kısım da budur. TMK m.506 ile saklı pay hakkına sahip mirasçılar altsoy, anne, baba ve eş olarak sınırlandırılmıştır. Bu koruma çemberi herkes için tek tip bir oran üzerinden işlemez; kanun koyucu mirasçının vefat eden kişiye olan ailevi yakınlığına göre hassas bir denge kurar.

Öncelikle çocuklar ve torunlar, yani altsoy, hakkı en güçlü korunan gruptur. Bir kimsenin çocukları varsa, onların yasal miras paylarının yarısı kanunen saklı pay olarak güvenceye alınır; mirasbırakan istese dahi evladını bu payın altına düşürecek tasarruflarda bulunamaz.

Vefat edenin çocuğu veya torunu bulunmadığı ihtimalde miras sırası anne ve babaya geçer. Kanun koyucu bu durumda da aileyi gözeterek, anne ve babanın her birine kendi yasal miras paylarının dörtte biri oranında bir dokunulmaz taban hakkı tanır.

Hayat arkadaşı olan sağ kalan eş bakımından ise daha özel ve korumacı bir kademelendirme söz konusudur. Eşin saklı payı, mirası kiminle paylaştığına göre şekillenir: Eğer eş, çocuklarla birlikte mirasçı oluyorsa kanunun ona biçtiği yasal miras payının tamamı saklı pay sayılır ve hiçbir şekilde zedelenemez. Mirası vefat edenin anne ve babasıyla paylaşıyorsa ya da geride başka hiçbir mirasçı kalmadığı için tüm mirasın tek muhatabı konumundaysa, bu kez yasal payının dörtte üçü güvence altına alınır.

Mirasbırakan, saklı pay sınırlarını aşarak bir mirasçısını neredeyse mirassız bırakmış veya malvarlığını üçüncü kişilere/vakıflara devretmiş olabilir. Böyle bir durumda yapılan işlemler kendiliğinden geçersiz sayılmaz; hakkı zedelenen mirasçının yasal yola başvurması gerekir. Bu yol tenkis davasıdır.

Tenkis davası ile amaç; saklı payı zedelenen mirasçının eksik kalan payının tamamlanması ve aşan kısmın geri alınmasıdır. Burada yalnızca vasiyetnameler değil; murisin sağlığında yaptığı bazı karşılıksız kazandırmalar, ölümünden önceki son 1 yıl içinde yapılan bağışlar veya açıkça mirasçılardan mal kaçırma kastıyla yapılan devirler de hesaba dahil edilir.